ଭାରତୀୟ ପୌରାଣିକ ଇତିହାସରେ କିଛି ଚରିତ୍ର ଏପରି ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ “ଭଲ–ମନ୍ଦ”ର ସରଳ ସୀମାରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ। ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ସେ ଦାନବମାନଙ୍କର ଗୁରୁ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମୀ ନୁହେଁ। ସେ ଦେବତାଙ୍କ ବିରୋଧୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମବିରୋଧୀ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପର ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଗାଥା।
ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଜନ୍ମ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ମାତା ଥିଲେ କବ୍ୟମାତା। ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ “କବ୍ୟ” ଓ “ଉଶନା” ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ବାଳ୍ୟକାଳରୁ ହିଁ ସେ ଅସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧି, ତୀବ୍ର ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ଓ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନଶୀଳ ସ୍ୱଭାବର ଥିଲେ। ବେଦ, ଉପନିଷଦ, ତନ୍ତ୍ର, ରାଜନୀତି ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ସେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଅর্জନ କରିଥିଲେ।
ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦେବତା ବିରୋଧୀ ଭାବନା ଅକାରଣ ନୁହେଁ। ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଦେବତାମାନେ ବହୁ ସମୟରେ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିଲେ। ଅସୁରମାନେ ଯଦିଓ ତପସ୍ୟା, ବଳିଦାନ ଓ ବେଦଜ୍ଞାନରେ ଆଗୁଆ ଥିଲେ, ତଥାପି ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା “ଦୁଷ୍ଟ” ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉଥିଲା। ଦେବତାଙ୍କ ଅହଂକାର, ବିଶେଷକରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦୁରୁପଯୋଗ, ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଆଘାତ କରିଥିଲା। ସେ ମନେ କଲେ—ଧର୍ମ କେବଳ ଦେବତାଙ୍କର ଅଧିକାର ନୁହେଁ।
ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ କେବଳ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଶିଖାଇନଥିଲେ; ସେ ତାଙ୍କୁ ଶାସନ, ନୀତି, କୂଟନୀତି ଓ ସଂଯମର ପାଠ ଦେଇଥିଲେ। ରାଜା ବଳି, ବୃଷପର୍ବା, ନମୁଚି ଭଳି ଅସୁର ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଜ୍ୟ ଶକ୍ତି ନୁହେଁ, ନୀତି ଓ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦ୍ୱାରା ଚାଲିବା ଉଚିତ।
ଦେବତାଙ୍କ ଅଜୟ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରତିହତ କରିବା ପାଇଁ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଓ କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଗୁହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଷର ପରେ ବର୍ଷ ସେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ ସଞ୍ଜୀବନୀ ମନ୍ତ୍ର—ଏକ ଏପରି ବିଦ୍ୟା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦିଆଯାଇପାରେ। ଏହି ବିଦ୍ୟା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଖରେ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା।
ସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା ପାଇଁ ଦେବଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତି ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କଚକୁ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପଠାଇଲେ। କଚ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ରହି ଗୁପ୍ତରେ ମନ୍ତ୍ର ଶିଖିଲେ। ଅସୁରମାନେ କଚକୁ ବାରମ୍ବାର ହତ୍ୟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଗୁରୁଭକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଥର ସଞ୍ଜୀବନୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃଜୀବିତ କଲେ। ଏହା ଗୁରୁଧର୍ମର ଅଦ୍ଭୁତ ଉଦାହରଣ।
ରାଜା ବଳିଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବାମନ ଅବତାର ଧାରଣ କଲେ। ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ବଳିଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବଳି ନିଜ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଭଙ୍ଗ କଲେନି। ଦାନ ରୋକିବାକୁ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ କମଣ୍ଡଳୁରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଠାରେ ବାମନ ଦର୍ଭା ଘାସରେ ତାଙ୍କ ଏକ ଚକ୍ଷୁ ନଷ୍ଟ କଲେ। ଏହା ତାଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ଓ ଦୃଢ଼ ମତାଦର୍ଶର ପ୍ରତୀକ।
ପୁରାଣ ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ ଅନୁସାରେ, ପରେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଦେବ–ଦାନବ ସଂଘର୍ଷରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଲଗା ହୋଇ ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ସେ ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଶୁକ୍ର ଗ୍ରହ ପ୍ରେମ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଭୋଗର ପ୍ରତୀକ।
ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଶିଖାଏ—ଧର୍ମ ନାମରେ ଅନ୍ୟାୟକୁ ମନୋନୀତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଜ୍ଞାନ, ନୀତି ଓ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଯେକୌଣସି ପକ୍ଷକୁ ମହାନ କରେ। ସେ ଦାନବ ଗୁରୁ ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଆଜି ବି ମାନବଜାତି ପାଇଁ ଏକ ଗଭୀର ନୀତିକଥା।
