ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ପରିବାର କେବଳ ଜୀବିତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସମୁଦାୟ ନୁହେଁ। ଗୋଟିଏ ପରିବାରର ପରିଚୟ ତାହାର ପୂର୍ବପୁରୁଷ, ପରମ୍ପରା, ସଂସ୍କାର ଓ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଚାଲିଆସୁଥିବା ମୂଲ୍ୟବୋଧ ସହ ଜଡ଼ିତ। ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ପିତୃପକ୍ଷର ରହିଛି ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ। ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତା ଓ ପରିବାରୀକ ସମ୍ପର୍କକୁ ପୁନର୍ବାର ଅନୁଭବ କରିବାର ଏହା ଏକ ବିଶେଷ ଅବସର।
ହିନ୍ଦୁ ପଞ୍ଜିକା ଅନୁଯାୟୀ ଭାଦ୍ରବ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା କୃଷ୍ଣପକ୍ଷକୁ ସାଧାରଣତଃ ପିତୃପକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପକ୍ଷ ଆଶ୍ୱିନ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଶେଷ ହୁଏ। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏହି ସମୟରେ ପରିବାରର ଦିବଂଗତ ପିତା-ମାତା, ଜେଜେବାପା-ଜେଜେମାଆ ଓ ଅନ୍ୟ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ତର୍ପଣ କରାଯାଏ।
ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ତିଥି ଜଣାଥିଲେ ସେହି ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାର ପ୍ରଥା ରହିଛି। ତିଥି ଜଣାନଥିଲେ କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଇନଥିଲେ, ସର୍ବପିତୃ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି।
ପିତୃପକ୍ଷ ସହ ଜଡ଼ିତ ଅନେକ ପୌରାଣିକ କଥା ଭାରତୀୟ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରଚଳିତ। ମହାଭାରତର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କଥା ପିତୃପକ୍ଷର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇବାରେ ଅନେକ ସମୟରେ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଦିଆଯାଏ।
କଥାନୁସାରେ, ମହାବୀର କର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନକାଳରେ ବିପୁଳ ଦାନ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅନ୍ନ ଓ ଜଳ ଦାନ କରିନଥିବାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ବିଶେଷ ପରିସ୍ଥିତି ଆସିଥିବା କଥା ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାରେ ମିଳେ। ପରେ ତାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରି ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିଥିବା ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି।
ଏହି କାହାଣୀର ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉଛି—ମଣିଷ ଜୀବନରେ ଯେତେ ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତା ଓ ସ୍ମରଣର ମଧ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନ ରହିଛି।
ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଶବ୍ଦଟି ‘ଶ୍ରଦ୍ଧା’ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ। ଅର୍ଥାତ୍ ଆସ୍ଥା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା। ତର୍ପଣରେ ଜଳ ଓ ତିଳ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପିଣ୍ଡଦାନ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ପିତୃକର୍ମର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ।
ତେବେ ଅଞ୍ଚଳ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଓ ପରିବାରୀକ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧିବିଧାନରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାର୍ମିକ ବିଧି ପାଳନ କରିବାକୁ ହେଲେ ସ୍ଥାନୀୟ ପୁରୋହିତ କିମ୍ବା ପରିବାରର ପ୍ରଚଳିତ ପରମ୍ପରାକୁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ପିତୃପକ୍ଷର ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଅନେକ ପରିବାରରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ। ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ବୈତରଣୀ ଭଳି ନଦୀ ସମେତ ବିଭିନ୍ନ ଜଳାଶୟ ଓ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରେ ଲୋକେ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତର୍ପଣ କରନ୍ତି।
ପରିବାରର ବୟସ୍କ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଛୋଟ ପିଢ଼ି ଏହି ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ଜାଣିବାର ସୁଯୋଗ ପାଏ। ଏହା ଫଳରେ ପରିବାରୀକ ଇତିହାସ, ନିଜ ବଂଶପରମ୍ପରା ଓ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ସ୍ମୃତି ନୂଆ ପିଢ଼ି ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ।
ପିତୃପକ୍ଷକୁ ନେଇ ସମାଜରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାରଣା ଓ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି। କେତେକ ଲୋକ ଏହି ସମୟକୁ ଭୟ କିମ୍ବା ଅଶୁଭତା ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପରମ୍ପରାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ ଏହାକୁ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, କୃତଜ୍ଞତା ଓ ସ୍ମରଣର ଏକ ସମୟ ଭାବେ ବୁଝାଯାଇପାରେ।
ପୂର୍ବଜଙ୍କ ନାମ ମନେ ପକାଇବା, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନ ସଂଘର୍ଷର କଥା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ କହିବା ଓ ପରିବାରର ଭଲ ପରମ୍ପରାକୁ ଆଗକୁ ନେବା—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ପିତୃସ୍ମରଣର ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ।
ପିତୃପକ୍ଷରେ ଅନେକ ପରିବାର ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଦାନ କରନ୍ତି। ଅସହାୟ ଓ ଆବଶ୍ୟକତା ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସହାୟତା କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅନେକେ ପିତୃସ୍ମରଣର ଏକ ଅଂଶ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଏଠାରେ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ସହ ମାନବିକତାର ଏକ ସୁନ୍ଦର ସମ୍ପର୍କ ଦେଖାଯାଏ। ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ ଜୀବିତ ମଣିଷଙ୍କ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବାର ବାର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ରହିଛି।
ସହର, ରାଜ୍ୟ ଓ ଦେଶରେ ରହୁଛନ୍ତି। ତଥାପି ପିତୃପକ୍ଷ ଭଳି ପରମ୍ପରା ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପରିବାରୀକ ମୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ି ରଖେ।
ଆଧୁନିକ ପିଢ଼ି ପାଇଁ ପିତୃପକ୍ଷର ଅର୍ଥ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ନୁହେଁ। ଏହା ନିଜ ପରିବାରର ଇତିହାସ ଜାଣିବା, ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଅବଦାନକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଓ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ିକୁ ନିଜ ସଂସ୍କୃତି ସହ ପରିଚିତ କରାଇବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ।
ପିତୃପକ୍ଷ ଶେଷରେ ଆମକୁ ଏକ ସରଳ କଥା ମନେ ପକାଇଦିଏ—ଆମେ ଆଜି ଯେଉଁଠାରେ ଅଛୁ, ତାହା ପଛରେ ଅନେକ ପିଢ଼ିର ଅବଦାନ ରହିଛି। ସେହି ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇବା, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜଣାଇବା ଓ ସେମାନଙ୍କ ଭଲ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଜୀବନରେ ଆଗକୁ ନେବା—ପିତୃପକ୍ଷର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସନ୍ଦେଶ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇପାରେ।
