କାହିଁକି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରାମରେ ହୁଏ ଗ୍ରାମଦେବୀ ପୂଜା? ହଜାର ବର୍ଷର ପରମ୍ପରା, ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଓ ଇତିହାସର ଅନନ୍ୟ କାହାଣୀ
ଓଡ଼ିଶାର ଯେକୌଣସି ଗ୍ରାମକୁ ଗଲେ ଗ୍ରାମ ସୀମାରେ କିମ୍ବା କୌଣସି ବିରାଟ ବରଗଛ, ପିପଳ ଗଛ କିମ୍ବା ଛୋଟ ପୀଠ ପାଖରେ ଜଣେ ଗ୍ରାମଦେବୀଙ୍କ ଆସନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। କେଉଁଠି ସେ ମା' ଠାକୁରାଣୀ, କେଉଁଠି ଗ୍ରାମଚଣ୍ଡୀ, କେଉଁଠି ବୁଢ଼ୀ ଠାକୁରାଣୀ, ତ ଆଉ କେଉଁଠି ମଙ୍ଗଳା କିମ୍ବା ସମଲେଶ୍ୱରୀ ନାମରେ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି। ନାମ ବଦଳୁଛି, ପରମ୍ପରା ବଦଳୁଛି, କିନ୍ତୁ ଆସ୍ଥା ଏକ—ଗ୍ରାମର ରକ୍ଷାକାରୀ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ଗ୍ରାମଦେବୀଙ୍କ ଉପାସନା।
ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, ଏହି ପରମ୍ପରା କେବେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା? କାହିଁକି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରାମରେ ଅଲଗା ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ? ଏହା କେବଳ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସ, ନା ଏହା ପଛରେ ରହିଛି ହଜାର ବର୍ଷର ଇତିହାସ?
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଲୋକଧର୍ମରୁ ଆରମ୍ଭ :
ଇତିହାସବିଦ୍ ଓ ଲୋକସଂସ୍କୃତି ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମତରେ, ଗ୍ରାମଦେବୀ ପୂଜା ବୈଦିକ ଯୁଗ ପୂର୍ବରୁ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଜନଜାତି ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜରେ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଦେବତା ଭାବେ ମାନାଯାଉଥିଲା। ପୃଥିବୀ, ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ମାତୃଶକ୍ତିକୁ ଜୀବନର ଉତ୍ସ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରାଯାଉଥିଲା। କ୍ରମେ ଏହି ମାତୃଶକ୍ତିର ଉପାସନା ଗ୍ରାମଦେବୀ ପୂଜାରେ ପରିଣତ ହେଲା।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରା, ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଆସ୍ଥାର ସମନ୍ୱୟରେ ଏହି ପୂଜା ଅଧିକ ସଂଗଠିତ ରୂପ ନେଲା। ସେଥିପାଇଁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଗ୍ରାମଦେବୀଙ୍କୁ ଦୁର୍ଗା, କାଳୀ କିମ୍ବା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସ୍ଥାନୀୟ ରୂପ ବୋଲି ମାନାଯାଏ।
କାହିଁକି କରାଯାଏ ଗ୍ରାମଦେବୀ ପୂଜା?
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଗ୍ରାମ ଥିଲା ଆତ୍ମନିର୍ଭର। ଚିକିତ୍ସା ବ୍ୟବସ୍ଥା, ବିଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଆଧୁନିକ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା। ବନ୍ୟା, ମରୁଡ଼ି, ମହାମାରୀ, ବସନ୍ତ, ହଇଜା କିମ୍ବା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀର ଆକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ଦୈବୀ ଶକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟ ନେଉଥିଲେ। ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା, ଗ୍ରାମଦେବୀ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଗ୍ରାମରେ ବିପଦ ଆସିବ, ଆଉ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଭଲ ବର୍ଷା, ଭଲ ଫସଲ, ସୁସ୍ଥ ଜୀବନ ଓ ଶାନ୍ତି ମିଳିବ।
ଏହା ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱାସର ବିଷୟ। ଏହି ଆସ୍ଥାର ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରମାଣ ସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉପଲବ୍ଧ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜର ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଛି।
ଓଡ଼ିଶାରେ ଗ୍ରାମଦେବୀଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ :
ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗ୍ରାମଦେବୀଙ୍କ ନାମ ଓ ପୂଜା ପଦ୍ଧତି ଅଲଗା।
ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାରେ ସମଲେଶ୍ୱରୀ, ପାଟଣେଶ୍ୱରୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାରେ ଠାକୁରାଣୀ ଯାତ୍ରା ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗ୍ରାମଚଣ୍ଡୀ, ମଙ୍ଗଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ଆରାଧନା ହୋଇଥାଏ। କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ମନ୍ଦିର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଗ୍ରାମରେ ଗଛମୂଳ, ପଥର କିମ୍ବା ମାଟିର ପୀଠକୁ ଦେବୀଙ୍କ ଆସନ ବୋଲି ମାନାଯାଏ।
କେବଳ ପୂଜା ନୁହେଁ, ସାମାଜିକ ଏକତାର ପ୍ରତୀକ :
ଗ୍ରାମଦେବୀ ପୂଜାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିଶେଷତା ହେଉଛି ସାମୂହିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ। ପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିବାର ସହଯୋଗ କରନ୍ତି। ଜାତି, ବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ପୂଜାର ଆୟୋଜନ କରନ୍ତି। ଏହା ଗ୍ରାମର ସାମାଜିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ।
ଏହି ଅବସରରେ ମେଳା, ପାଲା, ଦାସକାଠିଆ, କୀର୍ତ୍ତନ, ଘୋଡ଼ାନାଚ ଓ ଲୋକନୃତ୍ୟର ଆୟୋଜନ ହୋଇଥାଏ। ଫଳରେ ଲୋକକଳା ଓ ଲୋକସଂସ୍କୃତି ପିଢ଼ିରୁ ପିଢ଼ି ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଆସୁଛି।
ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ବଦଳୁଛି ପରମ୍ପରା :
ଅତୀତରେ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ପଶୁବଳିର ପରମ୍ପରା ରହିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନେକ ଗ୍ରାମରେ ନଡ଼ିଆ, କଖାରୁ, ଫଳ, ପିଠା ଓ ଖିରି ଭଳି ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭୋଗ ଦିଆଯାଉଛି। ସମାଜର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ପୂଜା ପଦ୍ଧତିରେ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି।
ଇତିହାସ, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ସଙ୍ଗମ :
ଗ୍ରାମଦେବୀ ପୂଜାକୁ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ବୋଲି କହିଲେ ଭୁଲ ହେବ। ଏହା ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜର ଐତିହ୍ୟ, ଲୋକସଂସ୍କୃତି, ସାମାଜିକ ସଂହତି ଓ ସାମୂହିକ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ। ହଜାର ବର୍ଷର ଏହି ପରମ୍ପରା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଜ ମୂଳ ସହ ଯୋଡ଼ି ରଖିଛି।
ବିଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ରଗତି ସତ୍ତ୍ୱେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ଗ୍ରାମଦେବୀଙ୍କ ପାଖରେ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରନ୍ତି। କାହା ପାଇଁ ଏହା ଧାର୍ମିକ ଆସ୍ଥା, କାହା ପାଇଁ ସଂସ୍କୃତିର ପରିଚୟ, ତ ଆଉ କାହା ପାଇଁ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଐତିହ୍ୟକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ। ସେଥିପାଇଁ ଗ୍ରାମଦେବୀ ପୂଜା କେବଳ ଏକ ଉତ୍ସବ ନୁହେଁ—ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନର ଆତ୍ମା।
