ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପୁଞ୍ଜି ହେଉଛି ଜନତାଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ। ସମ୍ବିଧାନ ଅଧିକାର ଦିଏ, ନିର୍ବାଚନ ଜନମତକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଦିଏ, ନ୍ୟାୟବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା କରେ, ପ୍ରଶାସନ ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରେ। ଚିକିତ୍ସା ଓ ଶିକ୍ଷା ଭଳି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ନାଗରିକ ନିଜ ଜୀବନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ସଂସ୍ଥା ଉପରେ ଭରସା କରନ୍ତି।
ତେଣୁ ପ୍ରଶ୍ନଟି ଆଜି କେବଳ ଗୋଟିଏ ସଂସ୍ଥାକୁ ନେଇ ନୁହେଁ। ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଆମ ସମଗ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସକୁ କେତେ ଦୃଢ଼ତାର ସହିତ ଧରି ରଖିପାରିଛି?
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅସୁବିଧାଜନକ ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଅସୁବିଧାଜନକ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଅପେକ୍ଷା ତାହାର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବା ଅଧିକ ଜରୁରୀ। ସମ୍ବିଧାନରେ ଅଧିକାର ଥିବା ଓ ତାହା ଉପଭୋଗ କରିବା—ଏକ କଥା ନୁହେଁ। ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ନାଗରିକଙ୍କୁ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଦେଇଛି। କିନ୍ତୁ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସଫଳତାକୁ କେବଳ ଏହା ଦେଖି ମାପିହେବ ନାହିଁ ଯେ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ବିଧାନରେ ଲିଖା ଅଛି କି ନାହିଁ।
ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ସେହି ଅଧିକାର ଜଣେ ସାଧାରଣ ମଣିଷଙ୍କ ଜୀବନରେ କେତେ ସହଜରେ ପହଞ୍ଚୁଛି? ଆଇନ ଯଦି ସମାନତାର କଥା କହେ, ତେବେ ତାହାର ପରୀକ୍ଷା ହେଉଛି—ସାଧାରଣ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନାଗରିକଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଦ୍ୱାର ସମାନ ଭାବେ ଖୋଲା କି? ନ୍ୟାୟର ଅଧିକାର ଥିଲେ ତାହାର ପରୀକ୍ଷା—ଜଣେ ଦୁର୍ବଳ ନାଗରିକ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ସମାନ ସୁଯୋଗ ପାଉଛନ୍ତି କି? ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର ଥିଲେ ତାହାର ପରୀକ୍ଷା—ନାଗରିକ ଭୟ ବିନା ନିଜ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିପାରୁଛନ୍ତି କି? ଏହି ଦୂରତା—ଆଇନରେ ଥିବା ଅଧିକାର ଓ ଜୀବନରେ ମିଳୁଥିବା ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୂରତା—ହିଁ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ପ୍ରକୃତ ପରୀକ୍ଷା।
ନିର୍ବାଚନ ହେଉଛି ଜନତାଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଉପକରଣ। ମତଦାତା ନିଜ ପ୍ରତିନିଧି ବାଛନ୍ତି ଏହି ଆଶାରେ ଯେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ୟା, ଅଧିକାର ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଶାସନରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେବ। କିନ୍ତୁ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ କେବଳ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷରେ ଥରେ ଭୋଟ ଦେବା ନୁହେଁ। ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ହିସାବ ମାଗିବା ଏବଂ ନୀତି ଓ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିର ବାସ୍ତବ ପରିଣାମ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ମଧ୍ୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଅଂଶ। ଏଠି ଏକ ମୌଳିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିବା ଦରକାର—ଜନତାଙ୍କ ଭୋଟ ହେଉଛି ଶକ୍ତି ଦେବାର ଅଧିକାର; ଜନତାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି ସେହି ଶକ୍ତିକୁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ରଖିବାର ଅଧିକାର। ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧିକାର ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ପ୍ରଥମଟି ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇପାରେ।
ଜଣେ ନାଗରିକ ଯେତେବେଳେ ନ୍ୟାୟାଳୟକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେ କେବଳ ଏକ ରାୟ ଆଶା କରୁନାହାନ୍ତି; ସେ ଏକ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଶା କରନ୍ତି। ନ୍ୟାୟର ମୂଲ୍ୟ କେବଳ ରାୟରେ ନୁହେଁ—ରାୟ ପାଇବାର ପଥ କେତେ ପହଞ୍ଚଯୋଗ୍ୟ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ଆଇନସମ୍ମତ, ତାହାରେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ନ୍ୟାୟ ଯଦି ଏତେ ଜଟିଳ, ବ୍ୟୟବହୁଳ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୋଇଯାଏ ଯେ ଦୁର୍ବଳ ନାଗରିକ ତାହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ହିଁ ସଂଘର୍ଷ କରନ୍ତି, ତେବେ ଆମକୁ ନ୍ୟାୟର ଗୁଣ ସହିତ ନ୍ୟାୟର ପହଞ୍ଚ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ହେବ। କାରଣ ନ୍ୟାୟ ଦୂରେ ଥିଲେ, ଅଧିକାର ନିକଟରେ ଥିବାର ଅର୍ଥ କମିଯାଏ।
ନିର୍ବାଚନୀ ସଂସ୍ଥା ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପରୀକ୍ଷା—ବିଶ୍ୱାସ। ନିର୍ବାଚନର ଫଳାଫଳ ଯେତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାହା ପ୍ରତି ଜନତାଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ସେତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। କୌଣସି ନିର୍ବାଚନୀ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନେଇ ଆପତ୍ତି ଉଠିଲେ, ସେହି ଆପତ୍ତିକୁ ରାଜନୈତିକ ଅଭିଯୋଗ ବୋଲି ମାତ୍ର ଖାରଜ କରିଦେବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ସେଠାରେ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ତଥ୍ୟ, ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉତ୍ତର।
ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂସ୍ଥାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କେବଳ ତାହାର ଆଇନଗତ ଅଧିକାରରେ ନୁହେଁ; ତାହାର ନିରପେକ୍ଷତା ପ୍ରତି ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଧାରଣା ମଧ୍ୟ ତାହାର ଶକ୍ତି। ତେଣୁ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ସ୍ୱଚ୍ଛତା କୌଣସି ଅନୁଗ୍ରହ ନୁହେଁ—ଏହା ଜନବିଶ୍ୱାସର ଆବଶ୍ୟକ ସର୍ତ୍ତ।
ହସ୍ପିଟାଲ ଓ ବିଦ୍ୟାଳୟ: ଯେଉଁଠି ବିଶ୍ୱାସର ମୂଲ୍ୟ ସିଧାସଳଖ ଜୀବନ ସହ ଜଡ଼ିତ।ଚିକିତ୍ସା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ରୋଗୀ ନିଜ ଜୀବନକୁ ଡାକ୍ତର ଓ ସଂସ୍ଥାର ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ନୈତିକତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଶିକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅଭିଭାବକ ନିଜ ଶିଶୁର ଭବିଷ୍ୟତକୁ ବିଦ୍ୟାଳୟର ଦାୟିତ୍ୱରେ ଦିଅନ୍ତି।
ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱାସ ଭାଙ୍ଗିଲେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ କେବଳ ଏକ ଅଭିଯୋଗ କିମ୍ବା ଏକ ଘଟଣାରେ ସୀମିତ ରହେ ନାହିଁ। ଏହା ସମଗ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ଲୋକଙ୍କ ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ସେଥିପାଇଁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ପାରଦର୍ଶିତା, ନିୟମିତ ନିରୀକ୍ଷଣ, ଅଭିଯୋଗର ସମୟୋଚିତ ତଦନ୍ତ ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ କେବଳ ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନୁହେଁ; ଏଗୁଡ଼ିକ ଜନବିଶ୍ୱାସର ସୁରକ୍ଷାକବଚ।
ତେବେ ସମସ୍ୟା କେଉଁଠି? ସମସ୍ୟା କେବଳ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ କୌଣସି ସଂସ୍ଥାରେ ଭୁଲ ହୋଇପାରେ। ମଣିଷ ଓ ସଂସ୍ଥା—ଦୁଇଟିରେ ମଧ୍ୟ ଭୁଲର ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି। ପ୍ରକୃତ ସମସ୍ୟା ସେତେବେଳେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ଭୁଲକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଉତ୍ତର ମିଳେନାହିଁ, ଅଭିଯୋଗର ନିରପେକ୍ଷ ଯାଞ୍ଚ ହୁଏନାହିଁ ଏବଂ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ହୁଏନାହିଁ।
ସୁସ୍ଥ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ସେଠାରେ କେବେ ଭୁଲ ହେବ ନାହିଁ। ସୁସ୍ଥ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ହେଉଛି—ଭୁଲ ହେଲେ ତାହାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବ, ତଦନ୍ତ ହେବ, ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବ ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ସୁଧାର ହେବ। ଏହି ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱର ଶୃଙ୍ଖଳା ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ବିଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ। ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ହିଁ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ।
ଆଜି ଆମ ସମାଜରେ ଆଉ ଏକ ଚିନ୍ତାଜନକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ—ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ବିରୋଧ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଗଣତନ୍ତ୍ରର ବିରୋଧ ନୁହେଁ। ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଅକ୍ସିଜେନ। ନାଗରିକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ। ସାମ୍ବାଦିକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ। ବିରୋଧୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ। ଆଇନଜୀବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ। ଗବେଷକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବେ। କିନ୍ତୁ ସେହି ପ୍ରଶ୍ନର ଦାୟିତ୍ୱଶୀଳ ପାର୍ଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ପ୍ରଶ୍ନ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ହେବା ଦରକାର, ଅଭିଯୋଗ ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ହେବା ଦରକାର ଏବଂ ମତାମତକୁ ତଥ୍ୟର ଛଦ୍ମବେଶରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ସନ୍ତୁଳନ ହିଁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାଜକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖେ। ଏବେ ଆବଶ୍ୟକ ବିଶ୍ୱାସ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ। ଆଜିର ପ୍ରଶ୍ନ ତେଣୁ କେବଳ “କିଏ ଦୋଷୀ?” ନୁହେଁ।
ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—କେମିତି ଏମିତି ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଢ଼ାଯିବ, ଯେଉଁଠି ଦୋଷ ହେଲେ ତାହା ଲୁଚି ରହିବ ନାହିଁ, ଅଭିଯୋଗ ହେଲେ ତାହା ଚାପି ଦିଆଯିବ ନାହିଁ ଏବଂ ନାଗରିକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ତାଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଦେଖାଯିବ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱାସ ଭାଷଣରେ ଫେରେ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱାସ ବିଜ୍ଞାପନରେ ଫେରେ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱାସ ଦାବି କରି ମିଳେ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱାସ ଫେରେ କାର୍ଯ୍ୟରେ—ସ୍ୱଚ୍ଛତାରେ, ନ୍ୟାୟରେ, ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱରେ ଏବଂ ଭୁଲ ସ୍ୱୀକାର କରି ସୁଧାରିବାର ସାହସରେ। ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ତାହାର ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ କେବେ ପ୍ରଶ୍ନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବେ ନାହିଁ। ତାହାର ଶକ୍ତି ହେଉଛି—ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲେ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ତଥ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ସହିତ ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବେ।
ସେଥିପାଇଁ ଆଜିର ସବୁଠାରୁ ମୌଳିକ ପ୍ରଶ୍ନ— ଆମ ସମ୍ବିଧାନ ଅଧିକାର ଦେଇଛି। ଆମ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସେହି ଅଧିକାରକୁ ଜୀବନରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ସମାନ ଦୃଢ଼ତାରେ କାମ କରୁଛନ୍ତି କି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଯଦି “ହଁ”, ତେବେ ତାହା ପ୍ରମାଣ କରିବାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ ହେଉଛି ସ୍ୱଚ୍ଛତା। ଯଦି “ନା”, ତେବେ ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଛି ସୁଧାର।
କାରଣ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଣତନ୍ତ୍ର କାଗଜରେ ଥିବା ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନୁହେଁ। ଏହା ନାଗରିକଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଅନୁଭବର ନାମ। ଏବଂ ସେହି ଅନୁଭବର ମୂଳରେ ଯଦି ବିଶ୍ୱାସ ନଥାଏ, ତେବେ ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ସମ୍ବିଧାନ ମଧ୍ୟ ନାଗରିକଙ୍କ ମନରେ ଅସୁରକ୍ଷାକୁ ଦୂର କରିପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଆଜି ଆମକୁ ଅଧିକ ନାରା ନୁହେଁ—ଅଧିକ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ ଦରକାର। ଅଧିକ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ନୁହେଁ—ଅଧିକ ପ୍ରମାଣ ଦରକାର। ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା, ବିଶ୍ୱାସ ମାଗିବା ପୂର୍ବରୁ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ହେବାର ସାହସ ଦରକାର।
