ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ :
ଦେଶର ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍ଥା ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ମଧ୍ୟରେ କଥିତ ମତଭେଦକୁ ନେଇ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ତୀବ୍ର ହୋଇଛି। ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନେଶ କୁମାରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ତିନିଜଣିଆ ଆୟୋଗରେ ଥିବା ଦୁଇ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ସୁଖବୀର ସିଂହ ସାନ୍ଧୁ ଓ ବିବେକ ଯୋଶୀ ବିଭିନ୍ନ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନେଇ ଅନେକଥର ଲିଖିତ ଆପତ୍ତି ଜଣାଇଥିବା ନେଇ The Indian Express ର ଏକ ଅନୁସନ୍ଧାନମୂଳକ ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି।
ରିପୋର୍ଟ ଅନୁସାରେ, ଗତ ୧୦ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ଅତି କମରେ ୧୪ ଥର ଆୟୋଗର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ଆଦେଶକୁ ନେଇ ଆପତ୍ତି ଉଠାଇଛନ୍ତି। କେତେକ ମାମଲାରେ ତାଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ଥିଲା ଯେ, ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାତସାର କିମ୍ବା ଅନୁମୋଦନ ବିନା ନିଆଯାଇଛି। ଏହି ଘଟଣା ଏବେ କେବଳ ଆୟୋଗର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପ୍ରଶାସନିକ ବିଷୟ ହୋଇ ରହିନାହିଁ। ଭୋଟର ତାଲିକାର ସଠିକତା, ନାଗରିକଙ୍କ ମତଦାନ ଅଧିକାର ଏବଂ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନାର ପାରଦର୍ଶିତା ସହିତ ଏହା ଜଡ଼ିତ ହୋଇଛି।
ଭୋଟର ତାଲିକାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗଭୀର ପୁନରୀକ୍ଷଣ ବା Special Intensive Revision (SIR) ଏହି ବିବାଦର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁରେ ରହିଛି। ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତି, ଏକାଧିକ ସ୍ଥାନରେ ପଞ୍ଜୀକୃତ ଭୋଟର ଏବଂ ଅଯୋଗ୍ୟ ନାମକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ଭୋଟର ତାଲିକାକୁ ସଂଶୋଧନ କରିବା SIR ର ଘୋଷିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଯୋଗ୍ୟ ନାଗରିକଙ୍କ ନାମ ଭୁଲବଶତଃ ବାଦ ପଡ଼ିବାର ଆଶଙ୍କା ଏବଂ ଅଭିଯୋଗ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି। ଦୁଇ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତଙ୍କ ଆପତ୍ତିରେ ନୂଆ ଭୋଟର ପଞ୍ଜୀକରଣ ଫର୍ମ, ଭୋଟର ତଥ୍ୟଭଣ୍ଡାରର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ନାମ ବାଦ ଓ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭଳି ବିଷୟ ସାମିଲ ଥିବା ରିପୋର୍ଟରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
ନୂଆ ଭୋଟର ଭାବେ ପଞ୍ଜୀକରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଫର୍ମ-୬ରେ SIR ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ନୂଆ ପ୍ରଶ୍ନ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିବା ନେଇ ଆପତ୍ତି ଉଠିଥିଲା। ରିପୋର୍ଟ ଅନୁସାରେ, ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ବିବେକ ଯୋଶୀ ମେ ମାସରେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ନେଇ ଆଇନଗତ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥିଲେ। ସୁଖବୀର ସିଂହ ସାନ୍ଧୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ମତ ସହ ସହମତ ଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସାନ୍ଧୁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନଧିକୃତ ଓ ଆଇନବିରୋଧୀ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରି ଏହାକୁ ତୁରନ୍ତ ହଟାଇବାକୁ ଲିଖିତ ଭାବେ କହିଥିବା ଦାବି କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ନିର୍ବାଚନୀ ନିୟମ ଓ ଫର୍ମରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ସମୟରେ ଆୟୋଗର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମତି ଓ ଆଇନଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଳନ କରାଯାଇଥିଲା କି?
ବିବାଦର ଆଉ ଏକ ବଡ଼ ଦିଗ ହେଉଛି ଡିଜିଟାଲ ଭୋଟର ତଥ୍ୟଭଣ୍ଡାରର ପରିଚାଳନା। ପୂର୍ବରୁ ଭୋଟର ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ସଂଶୋଧନରେ ସ୍ଥାନୀୟ Electoral Registration Officer ବା ERO ମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ତାଲିକାରେ ନାମ ଯୋଡ଼ିବା, ବାଦ ଦେବା କିମ୍ବା ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଭଳି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ଥାନୀୟ ଆଇନଗତ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ହେଉଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଡିଜିଟାଲ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ କେନ୍ଦ୍ରୀକରଣ ବଢ଼ୁଥିବା ନେଇ ଦୁଇ ଆୟୁକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥିବା ରିପୋର୍ଟରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ସେମାନଙ୍କ ଆଶଙ୍କା ଥିଲା ଯେ, ଯଦି ସ୍ଥାନୀୟ ଆଇନଗତ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ତଥ୍ୟଭଣ୍ଡାରରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରବେଶ ସୀମିତ ହୁଏ, ତେବେ ଭୋଟର ତାଲିକାର ସଂଶୋଧନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇପାରେ। ଏହା ସହିତ ଭୋଟର ତଥ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା, କିଏ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରୁଛି ଏବଂ କେଉଁ ଅଧିକାର ଅଧୀନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଉଛି—ଏସବୁ ପ୍ରଶ୍ନ ମଧ୍ୟ ଉଠିଛି।
ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର SIR ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭୋଟରଙ୍କ ନାମ ବାଦ ଓ ପୁନଃସ୍ଥାପନକୁ ନେଇ ବିବାଦ ଦେଖାଦେଇଥିଲା। ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ପରେ କେତେକ ମାମଲାରେ ଅପିଲ ଶୁଣାଣି ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଥିଲା। ରିପୋର୍ଟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅନୁସାରେ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରେ ଲକ୍ଷାଧିକ ଭୋଟରଙ୍କ ନାମକୁ ନେଇ ଅପିଲ ଦାଖଲ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ପରିଚାଳନା ଏବଂ କେତେକ ଅପିଲ କିଏ ଦାଖଲ କରିଥିଲା, ସେନେଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଯାଇଥିଲା। ଗୋଆରେ ମଧ୍ୟ ଡିଜିଟାଲ ସଫ୍ଟୱେର ସମସ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ଯୋଗ୍ୟ ଘୋଷିତ ୯୭ ଜଣ ଭୋଟରଙ୍କ ନାମ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ତାଲିକାରେ ସାମିଲ ହୋଇପାରିନଥିବା ନେଇ ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି। ଏହି ଘଟଣା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଏ—ଯଦି ସ୍ଥାନୀୟ ଅଧିକାରୀ ଜଣେ ନାଗରିକଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି, ତେବେ ଡିଜିଟାଲ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସେହି ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିବାରେ ବିଫଳ ହେଲେ ଦାୟିତ୍ୱ କାହାର?
ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨୪ ଅନୁଯାୟୀ, ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଏକ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍ଥା। ଏହାରେ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତମାନେ ସାମିଲ ଅଛନ୍ତି। ୨୦୨୩ ମସିହାର ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ, ଆୟୋଗର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ଭବ ହେଲେ ସର୍ବସମ୍ମତିରେ ସମ୍ପାଦିତ ହେବା ଉଚିତ। ଯଦି ମତଭେଦ ହୁଏ, ତେବେ ଅଧିକାଂଶ ମତ ଆଧାରରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଇପାରେ। ଏହାର ଅର୍ଥ, ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ଆୟୋଗର ନେତୃତ୍ୱ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏକାକୀ ସମସ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ଅଧିକାରୀ ନୁହନ୍ତି। ସାମୂହିକ ଆଲୋଚନା, ଆଇନଗତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏବଂ ସଂସ୍ଥାଗତ ସନ୍ତୁଳନ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ। ଦୁଇ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତଙ୍କ ଆପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କିତ ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରକାଶ ପରେ ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତଙ୍କ ଭୂମିକା ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଛନ୍ତି। କେତେକ ବିରୋଧୀ ନେତା ତଦନ୍ତ, ଦାୟିତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଓ SIR ପ୍ରକ୍ରିୟାର ପୁନର୍ବିଚାର ଦାବି କରିଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି ପକ୍ଷରୁ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଲୋଚନାର ପ୍ରତିଫଳନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିବା ଖବର ଆସିଛି।
ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ନିର୍ବାଚନର ନିରପେକ୍ଷତା ଉପରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ ହିଁ ଏହି ସଂସ୍ଥାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି। ଯଦି ଆୟୋଗର ଦୁଇ ସଦସ୍ୟ ଲିଖିତ ଭାବେ ବାରମ୍ବାର ଆପତ୍ତି ଉଠାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ଏହାର ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆଣିବା ଆବଶ୍ୟକ। କେଉଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କିପରି ନିଆଗଲା? ସମସ୍ତ ଆୟୁକ୍ତଙ୍କ ମତାମତ ନିଆଯାଇଥିଲା କି? ଭୋଟର ତଥ୍ୟଭଣ୍ଡାରର ସୁରକ୍ଷା କିପରି ସୁନିଶ୍ଚିତ ହେଉଛି? ଏବଂ SIR ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ଭୋଟର ତାଙ୍କ ମତଦାନ ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବେ ନାହିଁ ବୋଲି କିଏ ନିଶ୍ଚିତ କରିବ? ଏସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର କେବଳ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପାଇଁ ଜରୁରୀ। କାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗର ନିରପେକ୍ଷତା ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲେ, ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ କେବଳ ଏକ ସଂସ୍ଥା ନୁହେଁ—ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ।
