ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ଇତିହାସରେ ଉର୍ଦୁ ଭାଷା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଷା। ଆଜି ଏହା ପାକିସ୍ତାନର ରାଷ୍ଟ୍ରଭାଷା ଏବଂ ଭାରତର 22ଟି ସାମ୍ବିଧାନିକ ଭାଷା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସେ – ଉର୍ଦୁ ଭାଷା କେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା? କାହିଁକି ଏହାର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା? ପ୍ରଥମ ସାହିତ୍ୟିକ ରୂପ କିଏ ଦେଇଥିଲେ? ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ କାହିଁକି ଏହାକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରଭାଷା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲା? ଆସନ୍ତୁ, ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଇତିହାସ ଜାଣିବା।
ଭାଷାବିଦ୍ ଓ ଇତିହାସବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ଉର୍ଦୁ ଭାଷାର ଜନ୍ମ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ, ବିଶେଷକରି ଦିଲ୍ଲୀ ଏବଂ ଏହାର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ 12ଶରୁ 13ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା। "ଉର୍ଦୁ" ଶବ୍ଦଟି ତୁର୍କୀ ଶବ୍ଦ "ଓର୍ଦୁ" କିମ୍ବା "ଓର୍ଦା" ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ "ସୈନ୍ୟ ଶିବିର" କିମ୍ବା "ସେନା ଛାଉଣୀ"।
ମୋଘଲ ସେନାରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷା କହୁଥିବା ଲୋକ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସହଜ ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ମିଶ୍ରିତ ଭାଷା ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା, ତାହାକୁ "ଜବାନ-ଏ-ଉର୍ଦୁ-ଏ-ମୁଆଲ୍ଲା" ବା ରାଜକୀୟ ଶିବିରର ଭାଷା କୁହାଯାଉଥିଲା। ପରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଏହା "ଉର୍ଦୁ" ହୋଇଗଲା।
ଯେତେବେଳେ ତୁର୍କ, ଆଫଗାନ ଓ ପର୍ସିଆର ଶାସକମାନେ ଭାରତକୁ ଆସିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ପର୍ସିଆନ୍ (ଫାରସୀ), ତୁର୍କୀ ଓ ଆରବୀ ଭାଷା ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲା। ସେତେବେଳେ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଖଡି ବୋଲି, ବ୍ରଜ, ଅବଧୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷା ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା।
ବିଦେଶୀ ସୈନିକ, ବ୍ୟବସାୟୀ, ପ୍ରଶାସକ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୈନନ୍ଦିନ ସମ୍ପର୍କ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଏକ ନୂତନ ମିଶ୍ରିତ ଭାଷା ଗଢ଼ିଉଠିଲା। ଏହି ଭାଷାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାରତୀୟ ଶବ୍ଦ ସହିତ ଫାରସୀ, ଆରବୀ ଓ ତୁର୍କୀ ଶବ୍ଦ ମିଶିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଏହି ମିଶ୍ରିତ ଭାଷା ପରେ ଉର୍ଦୁ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।
ଉର୍ଦୁ ଭାଷାର ଜନ୍ମର ପ୍ରଧାନ କାରଣ ଥିଲା ସଂଯୋଗ ବା ଯୋଗାଯୋଗର ଆବଶ୍ୟକତା।
ଦିଲ୍ଲୀ ସଲତନତ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମୋଘଲ ଶାସନ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଜାତି, ଧର୍ମ ଓ ଭାଷାର ଲୋକମାନେ ଏକାଠି ରହୁଥିଲେ। ପ୍ରଶାସନର ଭାଷା ଥିଲା ଫାରସୀ, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ତାହା ବୁଝୁନଥିଲେ।
ତେଣୁ ଏକ ଏମିତି ଭାଷାର ଆବଶ୍ୟକତା ହେଲା ଯାହା ଶାସକ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ ହୋଇପାରିବ। ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷା ସହିତ ଫାରସୀ ଓ ଆରବୀ ଶବ୍ଦ ମିଶି ଏହି ନୂଆ ଭାଷାର ଜନ୍ମ ହେଲା।
ଅର୍ଥାତ୍ ଉର୍ଦୁ କୌଣସି ଏକକ ଜାତି କିମ୍ବା ଦେଶର ଭାଷା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଅନେକ ସଂସ୍କୃତିର ମିଳନର ଫଳ। ଉର୍ଦୁ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ମହାନ କବି ଭାବରେ ସାଧାରଣତଃ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ ଉର୍ଦୁର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କବି ଓ ସୂଫୀ ସନ୍ତ Amir Khusrauଙ୍କୁ।
13ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆମିର ଖୁସରୋ ହିନ୍ଦବୀ ଓ ଫାରସୀ ଭାଷାର ମିଶ୍ରଣରେ କବିତା ରଚନା କରିଥିଲେ। ଯଦିଓ ତାଙ୍କ ଭାଷା ଆଧୁନିକ ଉର୍ଦୁ ନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଉର୍ଦୁ ସାହିତ୍ୟର ଅଗ୍ରଦୂତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଦକ୍କନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଉର୍ଦୁର ଏକ ରୂପ "ଦକ୍କନୀ ଉର୍ଦୁ" ବିକଶିତ ହେଲା। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ କବି ଥିଲେ Muhammad Quli Qutb Shah।
17ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ Wali Deccaniଙ୍କୁ "ଉର୍ଦୁ କବିତାର ଜନକ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କ କବିତା ଦିଲ୍ଲୀରେ ଲୋକପ୍ରିୟ ହେବା ପରେ ଉର୍ଦୁ ସାହିତ୍ୟର ବ୍ୟାପକ ବିକାଶ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
18ଶ ଓ 19ଶ ଶତାବ୍ଦୀକୁ ଉର୍ଦୁ ସାହିତ୍ୟର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏହି ସମୟରେ ବହୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କବି ଓ ଲେଖକ ଉର୍ଦୁକୁ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ସାହିତ୍ୟିକ ଭାଷାରେ ପରିଣତ କରିଥିଲେ।
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ହେଲେ –
- Mir Taqi Mir
- Mirza Ghalib
- Allama Iqbal
- Josh Malihabadi
ଏହି କବିମାନଙ୍କ ରଚନା ଉର୍ଦୁକୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ପରିଚିତ କରାଇଥିଲା।
19ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟରେ ହିନ୍ଦୀ ଓ ଉର୍ଦୁ ମଧ୍ୟରେ ଭାଷାଗତ ବିବାଦ ଦେଖାଦେଲା।
ଉଭୟ ଭାଷାର ବ୍ୟାକରଣ ପ୍ରାୟ ସମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲିପି ଓ ଶବ୍ଦଭଣ୍ଡାର ଭିନ୍ନ ଥିଲା।
ହିନ୍ଦୀ ଦେବନାଗରୀ ଲିପି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲା ଏବଂ ସଂସ୍କୃତ ଶବ୍ଦ ଅଧିକ ଥିଲା। ଉର୍ଦୁ ପର୍ସୋ-ଆରବୀ ଲିପି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲା ଏବଂ ଫାରସୀ-ଆରବୀ ଶବ୍ଦ ଅଧିକ ଥିଲା।
ଏହି ଭାଷାଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ରାଜନୈତିକ ରୂପ ନେବାକୁ ଲାଗିଲା।
1947 ମସିହାରେ ଭାରତ ବିଭାଜନ ପରେ ପାକିସ୍ତାନର ଜନ୍ମ ହେଲା। ସେତେବେଳେ ପାକିସ୍ତାନର ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଉର୍ଦୁ କହୁନଥିଲେ।
ପଶ୍ଚିମ ପାକିସ୍ତାନରେ ପଞ୍ଜାବୀ, ସିନ୍ଧୀ, ପାଶ୍ତୋ ଓ ବାଲୋଚୀ ଭାଷା ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା। ପୂର୍ବ ପାକିସ୍ତାନ (ବର୍ତ୍ତମାନର ବାଂଲାଦେଶ)ର ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ବାଂଲା କହୁଥିଲେ।
ତଥାପି ପାକିସ୍ତାନର ସ୍ଥାପକ Muhammad Ali Jinnah ଉର୍ଦୁକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରଭାଷା କରିବାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।
ଏହା ପଛରେ କିଛି ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଥିଲା—
1. ମୁସଲିମ ପରିଚୟର ପ୍ରତୀକ
ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତରେ ଉର୍ଦୁକୁ ଅନେକ ମୁସଲିମ ନେତା ନିଜ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ।
2. ଏକତା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଭାଷା
ନୂତନ ଦେଶରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକ ଥିବାରୁ ଏକ ସାଧାରଣ ଭାଷା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଭାବାଯାଇଥିଲା।
3. ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା
ମୁସଲିମ ଲିଗର ଅନେକ ନେତା ଓ ଶିକ୍ଷିତ ବର୍ଗ ଉର୍ଦୁ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ। ତେଣୁ ପ୍ରଶାସନ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ମନେ କରାଗଲା।
ପାକିସ୍ତାନର ଉର୍ଦୁକୁ ଏକମାତ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ରଭାଷା କରିବା ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପୂର୍ବ ପାକିସ୍ତାନର ବାଂଲାଭାଷୀ ଲୋକ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ।
1952 ମସିହାରେ ଢାକାରେ ଭାଷା ଆନ୍ଦୋଳନ ହୋଇଥିଲା। ପୋଲିସ ଗୁଳିଚାଳନାରେ ଅନେକ ଛାତ୍ର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ ବାଂଲାକୁ ମଧ୍ୟ ସରକାରୀ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହି ଭାଷା ଆନ୍ଦୋଳନ ବାଂଲାଦେଶର ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆଧାର ହୋଇଥିଲା।
ଉର୍ଦୁ ଭାଷା କୌଣସି ଏକ ଦେଶରେ ହଠାତ୍ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନଥିଲା। ଏହା ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କୃତି, ଭାଷା ଓ ସମାଜର ମିଳନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା। ଦିଲ୍ଲୀ ଓ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ସୂଫୀ ସନ୍ତ, କବି ଓ ସାହିତ୍ୟିକମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ସାହିତ୍ୟିକ ଭାଷାରେ ପରିଣତ କରିଥିଲେ।
ପାକିସ୍ତାନ ଉର୍ଦୁକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରଭାଷା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ମୂଳ ଶିକଡ଼ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶର ଐତିହାସିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ମିଶ୍ରଣରେ ରହିଛି। ଉର୍ଦୁର ଇତିହାସ ଆମକୁ ଦେଖାଏ ଯେ ଭାଷା କେବଳ ଶବ୍ଦର ସଂଗ୍ରହ ନୁହେଁ, ବରଂ ମଣିଷ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଇତିହାସର ଏକ ସଜୀବ ସେତୁ।
